Jak góry lodowe niszczą statki?

Góry lodowe niszczą statki nie tylko podczas bezpośredniej kolizji. Największe zagrożenie stanowią ich niewidoczne części podwodne, ograniczona widoczność, trudności z odczytem radaru oraz nagłe zmiany położenia lodu.

Dlaczego góry lodowe są zagrożeniem mimo nowoczesnej technologii?

Współczesne statki korzystają z radarów, systemów nawigacji satelitarnej, map lodowych i obserwacji lotniczych. Technologia zmniejsza ryzyko, ale go nie eliminuje. Góra lodowa jest obiektem ruchomym, zanurzonym w wodzie i podlegającym działaniu wiatru, fal oraz prądów morskich. Załoga musi więc oceniać nie tylko pozycję lodu, lecz także jego kształt, kierunek dryfu i możliwe zmiany w najbliższym czasie.

Trzeba też odróżnić górę lodową od paku lodowego. Góra lodowa powstaje ze słodkowodnego lodu odłamanego od lodowca lub lodowca szelfowego. Pak lodowy tworzą zamarznięte fragmenty wody morskiej, które mogą tworzyć rozległe, ruchome pola kry. Oba zjawiska utrudniają żeglugę, ale stanowią inne problemy nawigacyjne.

Jak góra lodowa uszkadza kadłub pod wodą?

Najbardziej znana zasada mówi, że około 90% objętości góry lodowej znajduje się pod powierzchnią wody. Dokładna proporcja zależy od gęstości lodu i wody oraz od kształtu bryły, ale widoczny wierzchołek rzeczywiście pokazuje tylko niewielką część przeszkody.

Pod powierzchnią może znajdować się szeroka podstawa, występ lub długi, poziomy fragment lodu. W terminologii żeglarskiej taką podwodną wypustkę określa się czasem jako ram. Statek może minąć widoczną ścianę góry, a mimo to uderzyć kadłubem w jej zanurzoną część.

Skutek zależy od prędkości, kąta uderzenia, konstrukcji kadłuba i kształtu lodu. Góra lodowa ma ogromną masę, dlatego nie zachowuje się jak lekka przeszkoda, którą statek może łatwo przesunąć. Energia kinetyczna jednostki zostaje skupiona na niewielkim obszarze poszycia. Może dojść do wgniecenia, rozerwania blachy, uszkodzenia wręg lub naruszenia szczelności przedziałów.

Statek może ominąć widoczną krawędź góry lodowej, ale nie może zakładać, że ominął całą przeszkodę.

Dlaczego wykrycie góry lodowej bywa trudne?

Radar nie jest urządzeniem, które pokazuje każdą górę lodową z jednakową wyrazistością. Odbicie zależy od wysokości, kształtu i właściwości powierzchni. Niska bryła, mokry śnieg lub poszarpana krawędź mogą dawać słaby sygnał, podobny do odbicia od fal. W pobliżu większych obiektów może pojawić się także cień radarowy, czyli obszar zasłonięty przed wiązką przez bliższą część lodu.

Sonar również nie rozwiązuje problemu w prosty sposób. Jest przede wszystkim narzędziem do obserwacji obiektów pod wodą, a skuteczność wykrywania zależy od głębokości, kształtu ramy, temperatury wody i warunków akustycznych. Nie każda jednostka ma też system przeznaczony do ciągłego, szczegółowego skanowania lodu przed dziobem.

Wykrywanie utrudniają zwłaszcza następujące cechy i warunki:

• Niewielka powierzchnia nad wodą – mały fragment lodu może mieć dużą, trudną do określenia część podwodną.
• Wysoka gęstość starego lodu – zwarta bryła może odbijać sygnał inaczej niż świeża, porowata pokrywa śnieżna.
• Podobieństwo do fal – niski lód lub kry mogą zlewać się z obrazem wzburzonego morza.
• Mgła, śnieg i zamieć – ograniczają obserwację wzrokową, która nadal pozostaje ważnym uzupełnieniem instrumentów.

Problemem może być również błędna interpretacja danych. Radar pokazuje odbicia, a nie gotową ocenę zagrożenia. Doświadczony oficer wachtowy musi połączyć obraz radarowy z obserwacją wzrokową, mapą lodową, informacjami o prądach i prognozą pogody.

Jak cielenie się i obracanie góry zwiększa ryzyko?

Góra lodowa nie jest stabilną skałą. Woda wypiera jej zanurzoną część, a środek ciężkości może przesuwać się wraz z topnieniem i odłamywaniem fragmentów. Gdy od jednej strony odpada lód, równowaga bryły zostaje naruszona. Wtedy góra może gwałtownie przechylić się lub obrócić, odsłaniając wcześniej niewidoczną część podwodną.

Cielenie się oznacza nagłe odłamanie fragmentu lodu. Zjawisko kojarzy się głównie z lodowcami i ścianami lodowców szelfowych, ale jego skutki mogą być odczuwalne także w pewnej odległości od miejsca odłamania. Do wody wpada ogromna masa, która wypiera wodę i wywołuje falę. Dla małego statku lub jachtu taka fala może spowodować utratę kursu, zalanie pokładu albo zepchnięcie jednostki na lód.

Dlatego szczególnie ryzykowne jest podpływanie blisko młodych i niestabilnych gór lodowych. Ich pozornie spokojny wygląd nie mówi, czy za chwilę odłamie się fragment, zmieni się kierunek dryfu albo nastąpi obrót całej bryły. W rejonach polarnych bezpieczeństwo zależy więc nie od jednego urządzenia, lecz od połączenia obserwacji, ostrożnego manewrowania i respektowania zmienności lodu.