Kiedy powstał port w Gdyni? Historia budowy i ciekawostki
Port w Gdyni powstał etapami. Za formalny początek jego budowy uznaje się 23 września 1922 roku, gdy Sejm uchwalił ustawę o budowie portu. Pierwszy etap zakończyło uroczyste otwarcie „Tymczasowego Portu Wojennego i Schroniska dla Rybaków” 29 kwietnia 1923 roku. Nie były to więc dwie konkurencyjne daty, lecz dwa ważne momenty tego samego przedsięwzięcia: prawne rozpoczęcie inwestycji i uruchomienie jej pierwszej, prowizorycznej części.
Dlaczego port zbudowano właśnie w Gdyni?
Po odzyskaniu niepodległości Polska uzyskała dostęp do Bałtyku, ale w granicach państwa nie znalazł się duży port. Gdańsk stał się Wolnym Miastem pozostającym pod nadzorem Ligi Narodów. Polska miała w nim określone prawa, jednak konflikty z władzami Gdańska utrudniały swobodny handel i transport morski.
Problem szczególnie wyraźnie ujawnił się w 1920 roku, podczas wojny polsko-bolszewickiej. W gdańskim porcie zatrzymano transporty wojskowe przeznaczone dla Polski, a strajk dokerów utrudnił przeładunek. Własny port stał się zatem nie tylko inwestycją gospodarczą, lecz także warunkiem większej niezależności państwa.
Wiosną 1920 roku inżynier Tadeusz Wenda otrzymał zadanie wskazania miejsca pod budowę portu. Analizowano między innymi Tczew, Zatokę Pucką, Hel i okolice Jeziora Żarnowieckiego. Tczew wymagałby połączenia z morzem kosztownym kanałem przebiegającym częściowo przez terytorium Wolnego Miasta Gdańska. Ostatecznie wybrano nizinę między Kępą Oksywską a Kamienną Górą, przy wsi Gdynia.
O wyborze tej lokalizacji decydowały przede wszystkim następujące cechy:
- Głębokość dna – dno morskie szybko obniżało się w kierunku otwartego morza, co ułatwiało dostęp większym jednostkom.
- Osłona przed wiatrami – położenie przy Półwyspie Helskim zapewniało naturalną ochronę akwenu.
- Brak trwałego zlodowacenia – warunki lodowe były korzystniejsze niż w Zatoce Puckiej.
- Warunki gruntowe – badania wykazały, że warstwa torfu i błota spoczywa na piasku ze żwirem, dzięki czemu budowa była możliwa.
Jak przebiegała budowa portu w Gdyni?
Pierwsze prace rozpoczęły się wiosną 1921 roku. Inwestycję prowadzono początkowo pod zarządem Ministerstwa Spraw Wojskowych, a od początku 1922 roku pod nadzorem Ministerstwa Przemysłu i Handlu. Powstający obiekt otrzymał nazwę „Tymczasowego Portu Wojennego i Schroniska dla Rybaków”. Była to prosta konstrukcja drewniana wzmocniona kamieniem, obejmująca między innymi molo, przystań i falochron.
Ustawa sejmowa z 23 września 1922 roku dawała rządowi podstawę prawną do budowy portu użyteczności publicznej. Nie określała jednak dokładnego terminu zakończenia prac ani pełnego zakresu inwestycji. Dlatego sama data uchwalenia ustawy nie oznaczała jeszcze ukończenia portu.
Najważniejsze etapy budowy przedstawia chronologia:
| Rok | Wydarzenie | Najważniejsze osoby lub wykonawcy |
|---|---|---|
| 1922 | Sejm uchwalił ustawę o budowie portu w Gdyni, ustanawiając jej podstawę prawną. | Sejm RP, inż. Tadeusz Wenda |
| 1923 | 29 kwietnia otwarto „Tymczasowy Port Wojenny i Schronisko dla Rybaków”. 13 sierpnia zawinął do niego statek Kentucky. | Administracja państwowa, Tadeusz Wenda |
| 1924–1926 | Zawarto umowę z Konsorcjum Francusko-Polskim i rozpoczęto szeroką rozbudowę portu. Po zmianie warunków finansowych prace wznowiono w 1926 roku. | Konsorcjum Francusko-Polskie, polscy i zagraniczni inżynierowie |
| 1930 | Zakończono pierwszy etap rozbudowy przewidziany w głównych umowach i rozszerzano port o kolejne baseny oraz urządzenia przeładunkowe. | Eugeniusz Kwiatkowski, Konsorcjum Francusko-Polskie |
Umowę z Konsorcjum Francusko-Polskim podpisano w 1924 roku. Zakładała ona budowę awanportu i pierwszego basenu wewnętrznego. Początkowo prace posuwały się wolno z powodu problemów finansowych i spadku wartości marki polskiej. Po stabilizacji waluty oraz zmianie zasad finansowania roboty ruszyły szybciej.
Duże znaczenie dla rozbudowy miał Eugeniusz Kwiatkowski, minister przemysłu i handlu w latach 1926–1930. Zabiegał o fundusze i rozszerzenie inwestycji, ponieważ rozwój eksportu, zwłaszcza węgla, szybko przewyższał możliwości prowizorycznego portu. W kolejnych latach powstawały baseny, nabrzeża, magazyny, dźwigi, drogi i połączenia kolejowe.
Symbolem uruchomienia portu stał się francuski statek Kentucky. 13 sierpnia 1923 roku był pierwszym oceanicznym statkiem, który zawinął do gdyńskiego nabrzeża. Jednostka nie mogła wyładować towaru w Gdańsku z powodu strajku, co pokazało praktyczne znaczenie własnego portu.
Jakie znaczenie miał port dla II Rzeczypospolitej?
Port w Gdyni zapewnił Polsce niezależny punkt obsługi handlu morskiego i ograniczył uzależnienie od infrastruktury Wolnego Miasta Gdańska. Wokół inwestycji szybko rozwinęła się Gdynia. W 1926 roku otrzymała prawa miejskie, a z niewielkiej osady rybackiej przekształciła się w nowoczesne miasto portowe.
Rozbudowa trwała także w latach trzydziestych. Port obsługiwał eksport węgla, drewna i produktów rolnych, a w 1938 roku przeładowano w nim 9,2 mln ton towarów. W chwili wybuchu II wojny światowej Gdynia należała do największych i najnowocześniejszych portów Europy.
Inżynier Tadeusz Wenda był głównym projektantem i budowniczym portu. To on wskazał lokalizację, opracował koncepcję techniczną i nadzorował pierwsze etapy realizacji. Eugeniusz Kwiatkowski odegrał z kolei ważną rolę w zapewnieniu środków na późniejszą, szeroką rozbudowę. Dlatego odpowiedź na pytanie, kiedy powstał port w Gdyni, wymaga wskazania zarówno daty ustawy z 1922 roku, jak i otwarcia portu tymczasowego w 1923 roku.
