Czy polski żeglarz odkrył Amerykę przed Kolumbem?

Jan z Kolna jest bohaterem polskiej legendy o żeglarzu, który miał dotrzeć do Ameryki w 1476 roku, szesnaście lat przed wyprawą Krzysztofa Kolumba. Nie ma jednak wiarygodnych dowodów, że taki żeglarz był Polakiem, a nawet że rzeczywiście istniał jako konkretna postać historyczna. Współczesna krytyka źródeł traktuje go raczej jako postać na wpół legendarną, powstałą wskutek niejasnych zapisów i późniejszych interpretacji.

Kim miał być Jan z Kolna?

Według tradycyjnej wersji Jan z Kolna, występujący w źródłach jako Johannes Scolvus lub Johannes Scolnus, miał służyć królowi Danii i Norwegii Christianowi I Oldenburgowi. W 1476 roku uczestniczył rzekomo w wyprawie na północ, która przez Norwegię i Grenlandię dotarła do Labradoru albo innych wybrzeży Ameryki Północnej.

Ta opowieść przypisywała mu odkrycie Ameryki przed Kolumbem, lecz jej szczegóły są niepewne. Nie znamy bezpośredniego dokumentu z XV wieku, który potwierdzałby polskie pochodzenie żeglarza, jego związek z mazowieckim Kolnem ani udział w wyprawie do Labradoru. Daty życia podawane w popularnych opracowaniach, takie jak 1435–1484, również nie mają mocnego potwierdzenia źródłowego.

Skąd wzięła się legenda o polskim odkrywcy?

Najstarsze znane wzmianki o Scolvusie pochodzą dopiero z XVI wieku. Jedna z najwcześniejszych pojawia się na globusie Gemmy Frisiusa z 1536 roku. Kolejne zapisy nie są zgodne co do jego tożsamości, pochodzenia ani zasięgu wyprawy.

W 1570 roku francuski autor François de Belleforest nazwał Scolnusa Polakiem, który miał dotrzeć do północnych ziem Ameryki. Podobną wersję powtórzył pod koniec XVI wieku flamandzki kartograf Cornelius Wytfliet. To właśnie te późne przekazy stały się podstawą późniejszej polskiej interpretacji.

Największy wpływ na utrwalenie tej opowieści miał Joachim Lelewel. W pracy Historia geografii i odkryć z 1814 roku uznał Scolnusa za Polaka, a w kolejnych publikacjach utożsamił go z Janem z Kolna, pochodzącym z mazowieckiego miasta. Lelewel próbował łączyć tę postać z zapisami o rodzinach kupieckich i żeglarskich oraz z osobami wpisanymi do rejestrów Akademii Krakowskiej. Nie są to jednak dowody, które pozwalałyby zidentyfikować Scolvusa z konkretnym Janem z Kolna.

W XIX wieku taka interpretacja miała także znaczenie społeczne. W okresie zaborów opowieść o Polaku, który miał wyprzedzić Kolumba, wzmacniała przekonanie o historycznej aktywności i osiągnięciach narodu pozbawionego własnego państwa. Z czasem legenda zaczęła funkcjonować jak fakt, mimo że jej źródłowa podstawa pozostawała bardzo słaba.

Co mówi krytyka historyczna?

Jedną z najważniejszych polskich analiz przeprowadził Bolesław Olszewicz w rozprawie O Janie z Kolna, domniemanym polskim poprzedniku Kolumba z 1933 roku. Zwrócił uwagę, że wszystkie informacje o Scolvusie pochodzą z późniejszych przekazów, a nie z dokumentów powstałych podczas rzekomej wyprawy.

Olszewicz podważał także samo utożsamienie nazwiska Scolnus z polskim określeniem „z Kolna”. W łacińskich dokumentach Polak mógłby występować jako Joannes de Colno, Joannes Colnensis albo Joannes Polonus. Forma Scolvus nie wskazuje natomiast jednoznacznie na polskie pochodzenie.

W starszej literaturze pojawiała się hipoteza, że źródłem pomyłki było odczytanie słowa pilotus, oznaczającego pilota lub sternika, jako Polonus, czyli „Polak”. Nie wszyscy badacze uznawali to wyjaśnienie za wystarczające, ale pokazuje ono, jak łatwo niejasny zapis mógł zostać przekształcony w argument za konkretną narodowością.

Równie niepewny pozostaje przebieg wyprawy z 1476 roku. Źródła wiążą ją z duńskimi dowódcami Didrikiem Piningiem i Hansem Pothorstem. Scolvus, jeśli rzeczywiście uczestniczył w ekspedycji, mógł być jednym ze sterników, a nie jej dowódcą. Część badaczy, w tym Gustav Storm i Olszewicz, sądziła, że wyprawa dotarła najwyżej do Grenlandii, którą późniejsze mapy mogły mylić z Labradoriem.

Istniały także bardziej odległe hipotezy. Peruwiański badacz Luis Ulloa utożsamiał Scolvusa z młodym Krzysztofem Kolumbem, wskazując na podobieństwo form Scolnus i Colón. Teoria ta nie znajduje jednak dostatecznego oparcia w źródłach i jest odrzucana jako spekulatywna.

Nawet gdyby przyjąć, że Scolvus był realnym żeglarzem i dotarł do wybrzeży Ameryki Północnej, nie wynikałoby z tego jego polskie pochodzenie. Nie byłoby to także pierwsze europejskie dotarcie do Ameryki. Wikingowie odwiedzali część Ameryki Północnej już około XI wieku, co potwierdzają źródła archeologiczne.

Jan z Kolna w polskiej kulturze

Brak dowodów historycznych nie przeszkodził legendzie w zadomowieniu się w literaturze i przestrzeni publicznej. Stała się ona częścią opowieści o polskich związkach z morzem i północą:

• Literatura – Stefan Żeromski przedstawił Jana z Kolna w zbiorze Wiatr od morza, nadając mu cechy silnego, doświadczonego żeglarza marzącego o odkrywaniu nowych lądów.
• Pomniki – pomnik Jana z Kolna autorstwa Sławomira Lewińskiego znajduje się przy Wałach Chrobrego w Szczecinie.
• Ulice – imię domniemanego żeglarza noszą ulice między innymi w Gdańsku, Szczecinie, Gdyni, Sopocie, Koszalinie, Ustce i Łomży.
• Sztuka i pamięć lokalna – postać pojawia się na muralach, grafikach i w inicjatywach regionalnych, zwłaszcza w Kolnie oraz na Pomorzu.

Te przykłady pokazują trwałość mitu, ale nie mogą służyć jako dowody istnienia żeglarza. Pomnik, nazwa ulicy czy utwór literacki dokumentują znaczenie opowieści dla kultury, a nie prawdziwość opisanych wydarzeń.

Czy polski żeglarz odkrył Amerykę przed Kolumbem?

Nie ma podstaw, by przedstawiać Jana z Kolna jako potwierdzonego polskiego odkrywcę Ameryki. Możliwe, że XVI-wieczne wzmianki o Scolvusie zachowały pamięć o jakimś skandynawskim żeglarzu lub uczestniku duńskiej wyprawy na północ. Nie można jednak ustalić jego tożsamości, narodowości ani miejsca, do którego dotarł.

Najbezpieczniej mówić o Janie z Kolna jako o micie narodowym zbudowanym wokół niejasnych przekazów o Johannesie Scolvusie. Legenda ma znaczenie dla polskiej kultury, lecz nie jest faktem historycznym. W świetle krytyki źródeł nie da się potwierdzić ani polskiego pochodzenia żeglarza, ani jego dotarcia do Ameryki przed Kolumbem.

Historyczna wartość tej opowieści polega dziś przede wszystkim na tym, że pokazuje, jak z późnej i niejednoznacznej wzmianki może powstać trwały mit narodowy.