Pierwszy polski jacht, który dotarł do Antarktydy – historia wyprawy

Pierwszy polski jacht w Antarktydzie – STS Pogoria

Rejs STS Pogorii miał konkretny cel. Żaglowiec dostarczył naukowców i wsparcie do Polskiej Stacji Antarktycznej im. Henryka Arctowskiego, działającej na Wyspie Króla Jerzego w archipelagu Szetlandów Południowych. Wyprawą w latach 1980–1981 dowodził kapitan Krzysztof Baranowski, a jego zastępcą był Dariusz Bogucki.

To rozróżnienie ma znaczenie, ponieważ określenie „pierwszy polski jacht, który dotarł do Antarktydy” bywa mylone z późniejszymi rekordami sportowymi. Pogoria była pierwsza w dotarciu do polskiej stacji antarktycznej, ale nie popłynęła do Zatoki Wielorybów na Morzu Rossa, czyli jednego z najdalej wysuniętych na południe miejsc osiąganych przez jednostki pływające.

Jej wyprawa otworzyła drogę kolejnym polskim jednostkom, między innymi Zawiszy Czarnemu, Staremu, Selmie Expeditions i Katharsis II. Każdy z tych rejsów miał jednak inny cel, dlatego nie tworzą one jednego rankingu „najlepszych” wypraw.

Od Belgiki do polskiego żeglarstwa polarnego

Polska obecność w historii wypraw antarktycznych zaczęła się jeszcze przed epoką jachtów. Henryk Arctowski i Antoni Bolesław Dobrowolski uczestniczyli w Belgijskiej Wyprawie Antarktycznej w latach 1897–1899. Ekspedycja odbywała się na żaglowcu „Belgica”, którym dowodził Adrien de Gerlache. Wśród uczestników znalazł się także Roald Amundsen.

W 1898 roku „Belgica” została uwięziona w lodach Morza Bellingshausena. Załoga musiała przezimować w Antarktyce, co było pierwszym takim przypadkiem w dziejach badań tego regionu. Doświadczenia Arctowskiego i Dobrowolskiego należały do naukowego nurtu eksploracji, ale z czasem polskie żeglarstwo zaczęło rozwijać także własne wyprawy polarne.

Po II wojnie światowej szczególne znaczenie miały rejsy na północ. W okresie PRL-u żegluga zagraniczna była utrudniona, dlatego Islandia, Spitsbergen, Grenlandia i Morze Barentsa stały się dla polskich żeglarzy ważnymi celami. Ludomir Mączka nazywał polarne akweny „Polinezją Północy”. Wyprawy te rozwijały doświadczenie potrzebne później na wodach Antarktyki, gdzie nawigacja w lodzie, zmienna pogoda i ograniczona dostępność portów wymagały znacznie więcej niż sprawnego prowadzenia jachtu.

Na tym tle rejs Pogorii był przejściem od udziału Polaków w wielkich ekspedycjach naukowych do samodzielnych polskich przedsięwzięć żeglarskich. Następne wyprawy stopniowo przesuwały granicę możliwości – od dotarcia do stacji badawczej po żeglugę w pobliżu szelfu lodowego Rossa i okrążenie całej Antarktydy.

Najważniejsze polskie osiągnięcia w żegludze antarktycznej

Poniższe zestawienie pokazuje, dlaczego nie należy utożsamiać pierwszego dotarcia do Antarktydy z rekordem najdalszej żeglugi na południe:

Do stacji Arctowskiego docierały także kolejne polskie jednostki. W 2003 roku jacht „Stary”, prowadzony przez Jacka Wacławskiego, stał się trzecią polską jednostką żaglową, która osiągnęła ten cel. Wyprawy te miały charakter ekspedycyjny i badawczy, podczas gdy rejsy Selmy i Katharsis II koncentrowały się na pokonaniu określonej trasy oraz ustanowieniu rekordu.

Selma Expeditions i żegluga na Morzu Rossa

Największe trudności pojawiły się podczas próby dotarcia do Zatoki Wielorybów. To głęboka zatoka w obrębie szelfu lodowego Rossa, położona w miejscu, gdzie morze sięga najbliżej geograficznego bieguna południowego. Dostęp do niej ogranicza sezonowe otwieranie się lodów, dlatego okno żeglugowe jest bardzo krótkie.

W 2015 roku stalowy, dwumasztowy kecz Selma Expeditions pod dowództwem Piotra Kuźniara dotarł do Zatoki Wielorybów jako pierwszy jacht, który osiągnął ten cel pod żaglami. Załoga płynęła w ramach wieloetapowej wyprawy „Selma–Antarktyda–Wytrwałość”, inspirowanej trasami ekspedycji Ernesta Shackletona. Rejs trwał od kwietnia 2014 do kwietnia 2015 roku.

O skali wyzwania decydowały przede wszystkim trzy grupy czynników:

• Warunki lodowe – trasa prowadziła między górami lodowymi, growlerami i zwartym pakiem, który miejscami tworzył wielokilometrową barierę.
• Pogoda – w rejonie Morza Rossa występują gwałtowne zmiany warunków, silne sztormowe wiatry i temperatury sprzyjające szybkiemu zamarzaniu wody.
• Ograniczenia czasowe – Zatoka Wielorybów jest dostępna dla żeglugi tylko podczas krótkiego antarktycznego lata, zwykle na przełomie stycznia i lutego.
• Manewrowanie bez stałego wsparcia silnika – przejście przez lód pod żaglami wymagało precyzyjnej nawigacji i stałej oceny ryzyka.

Podczas rekordowego podejścia załoga Selmy pokonała niemal całą trasę pod żaglami. Silnika użyto jedynie przez krótki czas, aby przejść przez szczególnie niebezpieczny pas lodu. Rekord Piotra Kuźniara nie oznaczał jednak, że Selma była pierwszą polską jednostką w Antarktydzie. Była pierwsza w innej kategorii – w żegludze jachtem pod żaglami do Zatoki Wielorybów.

Katharsis II – od rekordu południowego do okrążenia Antarktydy

Jeszcze inny charakter miał rejs Katharsis II pod dowództwem Mariusza Kopra. W latach 2017–2018 jacht opłynął Antarktydę na południe od 60. równoleżnika szerokości geograficznej południowej. Trasa została pokonana bez zawijania do portów, a czas zweryfikowany przez World Sailing Speed Record Council wyniósł 72 dni i 6 godzin.

To osiągnięcie różniło się od wyprawy Pogorii i rekordu Selmy. Pogoria płynęła do konkretnej stacji naukowej, Selma próbowała osiągnąć najdalszy możliwy punkt na południu, natomiast Katharsis II mierzył się z ciągłym okrążeniem kontynentu w pobliżu jego lodowych obrzeży. Każda z tych wypraw wymagała innych decyzji nawigacyjnych i logistycznych.

Historia polskiej żeglugi antarktycznej zaczyna się od Pogorii, ale nie kończy się na pierwszym dotarciu do stacji Arctowskiego. Kolejne załogi przekształciły pionierskie doświadczenia w wyprawy rekordowe, dzięki czemu polskie jednostki zajęły trwałe miejsce w historii światowego żeglarstwa polarnego.