Pożar na statku – jak często się zdarza i jakie są przyczyny?

Jak często dochodzi do pożarów na statkach?

Nie istnieje jedna globalna statystyka, która precyzyjnie określałaby liczbę wszystkich pożarów na statkach. Raporty ubezpieczycieli, towarzystw klasyfikacyjnych i organizacji branżowych posługują się różnymi definicjami. Jedne rejestrują każdy zgłoszony pożar, inne tylko poważne wypadki, utratę jednostki albo zdarzenia wymagające pomocy zewnętrznej.

Dane publikowane w raportach bezpieczeństwa żeglugi, między innymi przez Allianz, wskazują jednak na stabilność lub spadek liczby najpoważniejszych wypadków morskich w dłuższym okresie. Nie oznacza to, że ryzyko pożaru zniknęło. Współczesne statki przewożą więcej złożonych ładunków, a ich konstrukcja utrudnia dostęp do źródła ognia. Wśród pożarów operacyjnych często powtarza się maszynownia, gdzie występują wysokie temperatury, paliwa, oleje i instalacje pod ciśnieniem.

Na odbiór statystyk wpływają też media. Systemy AIS i serwisy śledzące statki, takie jak Marine Traffic, pomagają ustalić położenie jednostki, ale ich bazy mogą zawierać nieaktualne informacje o banderze, armatorze czy rodzaju statku. Nie powinny być traktowane jako jedyne źródło przy opisywaniu zdarzenia.

Główne przyczyny pożarów na morzu

Wypadek zwykle powstaje wskutek połączenia kilku czynników. Sama awaria techniczna nie zawsze prowadzi do pożaru, jeśli zadziałają czujniki, odcięcie paliwa i stałe instalacje gaśnicze. Ryzyko rośnie wtedy, gdy wykrycie nastąpi późno albo załoga nie może szybko dotrzeć do źródła ognia.

Najczęściej wskazywane grupy przyczyn obejmują:

• Awarie techniczne – nieszczelne przewody paliwowe, rozgrzane powierzchnie, zwarcia, uszkodzenia generatorów i silników.
• Błędy ludzkie – niewłaściwa obsługa urządzeń, naruszenie procedur albo prace gorące, takie jak spawanie w pobliżu materiałów palnych.
• Problemy z ładunkiem – błędna deklaracja właściwości, złe mocowanie, niewłaściwa separacja chemikaliów lub uszkodzenie opakowań.
• Ładunki samonagrzewające się – między innymi niektóre rodzaje węgla, biomasy, chemikaliów i baterii mogą gromadzić ciepło albo uwalniać palne gazy.
• Uszkodzenia instalacji elektrycznej – przeciążenia, wadliwa izolacja i nieprawidłowo wykonane naprawy.

Transport samochodów elektrycznych jest jednym z nowych wyzwań, ale nie można uznać go za dominującą przyczynę pożarów statków. Pożar może rozpocząć się od dowolnego pojazdu, instalacji albo elementu wyposażenia. W przypadku baterii litowo-jonowej trudność polega na możliwości ponownego wzrostu temperatury w uszkodzonych ogniwach, co wymaga długiego chłodzenia i monitorowania.

Trzeba też odróżnić pożar techniczny od incydentu zbrojnego. Przykładem jest Swan Atlantic, chemikaliowiec zbudowany w 2017 roku, o nośności około 20 000 ton. Statek został zaatakowany na Morzu Czerwonym przez drona i pocisk, a po uderzeniu wybuchł niewielki pożar opanowany przez załogę. Nie był to typowy pożar operacyjny. Według armatora błędne informacje w serwisie Marine Traffic mogły przyczynić się do uznania jednostki za cel. Wsparcia udzielił USS Carney.

Dlaczego gaszenie pożaru na statku jest trudne?

Statek musi przez pewien czas radzić sobie sam. Na morzu nie ma natychmiastowego dostępu do lądowej straży pożarnej, a załoga jest ograniczona liczebnie i musi jednocześnie prowadzić akcję ratunkową, utrzymywać napęd lub sterowność oraz zabezpieczać pozostałe części jednostki.

Pożar może rozprzestrzeniać się przez kanały wentylacyjne, przewody i kolejne pokłady. W ładowniach problemem jest ograniczona widoczność, wysoka temperatura oraz niepewność co do rzeczywistej zawartości kontenerów. Przy ładunkach chemicznych lub bateriach samo podanie wody może wymagać dodatkowej oceny, aby nie wywołać niebezpiecznej reakcji ani nie zanieczyścić środowiska.

Osobne zagrożenie stanowi woda gaśnicza. Jej nadmiar może przemieścić się po pokładach i wpłynąć na stateczność jednostki. Zjawisko swobodnej powierzchni cieczy, czyli przemieszczania się wody w częściowo wypełnionych przestrzeniach, może zwiększać przechył statku. Dlatego dowodzący akcją musi równoważyć potrzebę chłodzenia konstrukcji z koniecznością utrzymania stabilności.

Typowa reakcja załogi przebiega według ustalonych procedur bezpieczeństwa:

1. Wykrycie pożaru przez członka załogi, czujnik dymu lub system monitoringu.
2. Uruchomienie alarmu, przekazanie informacji mostkowi i określenie miejsca oraz rodzaju ognia.
3. Odcięcie wentylacji, paliwa lub energii w zagrożonej strefie, jeśli pozwalają na to procedury.
4. Podjęcie działań gaśniczych przez wyznaczony zespół, przy jednoczesnym przygotowaniu ewakuacji.
5. Zabezpieczenie statku, kontrola temperatury i sprawdzenie, czy ogień nie przeniósł się do sąsiednich pomieszczeń.

Co ogranicza ryzyko pożaru?

Bezpieczeństwo opiera się na kilku warstwach ochrony: przeglądach technicznych, stałych i przenośnych instalacjach gaśniczych, kontroli ładunku oraz wyszkoleniu ludzi. Międzynarodowe wymagania dotyczące kompetencji marynarzy określa między innymi konwencja STCW, a IMO rozwija standardy bezpieczeństwa obowiązujące w żegludze międzynarodowej.

Załoga ma znaczenie zarówno przed pożarem, jak i w pierwszych minutach po jego wykryciu. Właściwe wykonanie prac gorących, kontrola temperatury ładunków i reagowanie na nietypowy zapach lub dym mogą zapobiec rozwinięciu się zdarzenia. Gdy pożar przekracza możliwości zespołu, priorytetem staje się ochrona życia, wezwanie pomocy i ograniczenie ryzyka skażenia środowiska.

Najbardziej rzetelna ocena pożaru na statku wymaga oddzielenia danych o zdarzeniu, przyczyny technicznej i ewentualnego działania zbrojnego. Sam nagłówek medialny albo pojedynczy wpis z serwisu AIS nie wystarcza.

Pożar na statku – najważniejszy wniosek

Pożary statków nie są częste w porównaniu ze skalą światowej żeglugi, lecz ich gaszenie jest trudne z powodu izolacji, ograniczonej liczby załogi i ryzyka utraty stateczności. Najczęściej odpowiadają za nie awarie techniczne, błędy ludzkie oraz niewłaściwie zadeklarowany lub zabezpieczony ładunek. Szkolenia STCW, wymagania IMO i rozwój systemów przeciwpożarowych ograniczają ryzyko, ale rosnąca złożoność transportowanych materiałów wymaga stałego doskonalenia procedur.