Polskie statki zatonięte w czasie wojny – historia i losy załóg

Operacja Peking i początek wojny

W przededniu II wojny światowej Polska nie mogła rywalizować z niemiecką flotą na Bałtyku. Dlatego 30 sierpnia 1939 roku rozpoczęła się Operacja Peking. Niszczyciele ORP „Błyskawica”, ORP „Burza” i ORP „Grom” opuściły Bałtyk i skierowały się do Wielkiej Brytanii.

Decyzja budziła w kraju kontrowersje, ponieważ oznaczała osłabienie sił morskich pozostających przy polskim wybrzeżu. Z punktu widzenia dalszej wojny była jednak trafna. Okręty uniknęły zniszczenia w pierwszych dniach kampanii i mogły kontynuować służbę u boku Royal Navy.

Jednostki pozostające na Bałtyku wykonywały zadania minowe i patrolowe. ORP „Wicher” oraz stawiacz min ORP „Gryf” zostały wyłączone z walk po niemieckich atakach. „Wicher” 3 września 1939 roku został trafiony bombami w porcie na Helu. Okręt nie zatonął od razu, lecz jego uszkodzenia uniemożliwiły dalszą służbę.

PMW u boku Royal Navy

Po ewakuacji do Wielkiej Brytanii Polska Marynarka Wojenna została włączona w system alianckich działań morskich. Polskie załogi obsadzały zarówno jednostki przedwojenne, jak i okręty przekazane przez Wielką Brytanię. Uczestniczyły w ochronie konwojów, zwalczaniu niemieckich okrętów podwodnych, operacjach desantowych i działaniach na Morzu Śródziemnym.

Największe znaczenie miała służba eskortowa. Polskie niszczyciele i okręty podwodne osłaniały transporty na Atlantyku, uczestniczyły w walkach o Narwik, wspierały ewakuację z Dunkierki i brały udział w lądowaniu w Normandii. ORP „Piorun” zasłynął podczas pościgu za pancernikiem „Bismarck”, gdy nawiązał kontakt ogniowy z większym i silniej uzbrojonym przeciwnikiem.

Straty były ceną za aktywne użycie floty. ORP „Grom” zatonął w maju 1940 roku podczas walk pod Narwikiem. ORP „Kujawiak” poszedł na dno w nocy z 15 na 16 czerwca 1942 roku po wejściu na niemiecką minę w rejonie Malty. ORP „Orkan” został storpedowany 8 października 1943 roku podczas działań na północnym Atlantyku.

Do najważniejszych operacji z udziałem polskich jednostek należały:

• Bitwa o Atlantyk i ochrona konwojów z zaopatrzeniem.
• Walki o Narwik oraz działania na wodach norweskich.
• Ewakuacja wojsk alianckich z Dunkierki.
• Konwoje arktyczne do Związku Radzieckiego.
• Lądowanie aliantów w Normandii i działania na Morzu Śródziemnym.

Wśród polskich okrętów podwodnych szczególne miejsce zajmowały ORP „Orzeł”, ORP „Wilk”, ORP „Sokół” i ORP „Dzik”. „Orzeł” zaginął w 1940 roku podczas patrolu na Morzu Północnym. Dokładne miejsce i przyczyna jego zatonięcia do dziś nie zostały jednoznacznie ustalone.

Najważniejsze utracone okręty PMW

Nazwa okrętu	Data zatonięcia	Miejsce i okoliczności
ORP „Wicher”	3 września 1939 roku	Hel, ciężko uszkodzony podczas niemieckiego nalotu
ORP „Grom”	4 maja 1940 roku	Fiord Rombakken pod Narwikiem, trafiony przez niemieckie lotnictwo
ORP „Orzeł”	1940 rok	Morze Północne, zaginął podczas patrolu
ORP „Kujawiak”	16 czerwca 1942 roku	Rejon Malty, wejście na niemiecką minę
ORP „Orkan”	8 października 1943 roku	Północny Atlantyk, trafiony niemiecką torpedą

Przewiń tabelę w bok →

Losy załóg – wojna widziana z pokładu

Historia zatopionych jednostek nie kończy się na dacie utraty okrętu. Dla załóg oznaczała wielogodzinne wachty, alarmy przeciwlotnicze, służbę w sztormie i stałą świadomość, że jedno trafienie może przesądzić o życiu całej grupy. Marynarze często działali z dala od kraju, w portach i na akwenach, których wcześniej nie znali.

Po zatonięciu okrętu część załogi trafiała do szalup i była podejmowana przez jednostki alianckie. Inni ginęli natychmiast albo umierali z wychłodzenia podczas oczekiwania na ratunek. Ci, którzy przeżyli, nie zawsze wracali do służby. Obrażenia, utrata towarzyszy i długotrwałe napięcie pozostawiały ślad także po zakończeniu działań wojennych.

Odwaga polskich marynarzy była dostrzegana przez sojuszników. Otrzymywali polskie i zagraniczne odznaczenia, lecz wyróżnienia nie zmieniały rozmiaru strat. W szeregach PMW służyło ponad 4 tysiące marynarzy, a około 450 zginęło. Za każdą liczbą kryły się konkretne rodziny, przerwane kariery i załogi, które nie wróciły do portu.

Trzeba też odróżnić okręty PMW od statków cywilnych. Polskie jednostki handlowe przewoziły ludzi, paliwo, broń i żywność, a część uczestniczyła w konwojach oraz operacjach ewakuacyjnych. Ich utrata była równie tragiczna, ale miała inny charakter organizacyjny i prawny niż zatonięcie niszczyciela lub okrętu podwodnego.

Wraki jako miejsca pamięci

Wrak zatopionego podczas wojny okrętu nie jest zwykłym obiektem podwodnym. Jeżeli spoczywają w nim szczątki marynarzy, należy traktować go jako mogiłę wojenną. Dotyczy to między innymi wraków ORP „Grom”, ORP „Kujawiak” i ORP „Orzeł”, choć w przypadku „Orła” dokładne miejsce spoczynku nadal pozostaje nieznane.

Ochrona takich miejsc ma wymiar prawny i etyczny. Zakazy nurkowania, wydobywania elementów wyposażenia oraz ingerowania w konstrukcję wraku służą zachowaniu spokoju poległych i ograniczeniu ryzyka rabunku. W polskich wodach szczególną ostrożność zachowuje się także wobec wraków innych jednostek wojennych, niezależnie od ich bandery.

Nota ekspercka: status mogiły wojennej powinien wyznaczać sposób prowadzenia badań. Dokumentowanie wraku może mieć wartość historyczną, ale nie usprawiedliwia zabierania przedmiotów, penetrowania miejsc pochówku ani poszukiwania rzekomych skarbów. Opowieści o Bursztynowej Komnacie przypisywanej „Wilhelmowi Gustloffowi” nie są potwierdzonym faktem i nie powinny przesłaniać tragedii tysięcy ludzi.

Pamięć o polskich jednostkach

Polskie statki zatonięte w czasie wojny przypominają, że udział PMW w II wojnie światowej nie ograniczał się do symbolicznej obecności. Okręty działały w ramach Royal Navy, eskortowały konwoje, walczyły na Atlantyku i wspierały największe operacje alianckie. Ich utrata była częścią ceny poniesionej za utrzymanie polskiej bandery na morzu.

Najważniejsze pozostają nie same wraki, lecz ludzie, którzy służyli na ich pokładach. Dlatego miejsca zatonięcia polskich okrętów wymagają rzetelnych badań, ochrony i pamięci wolnej od sensacji.