Statki handlowe, które zaginęły bez śladu – tajemnicze historie

Dlaczego statki znikały bez śladu?

Zaginięcie USS Cyclops w marcu 1918 roku było największą pod względem liczby ofiar stratą US Navy niezwiązaną bezpośrednio z walką. Na pokładzie znajdowało się 306 osób. Jednostka nie dotarła z Barbadosu do Baltimore i nie nadała nawet krótkiego sygnału SOS.

Cisza radiowa sugeruje, że katastrofa przebiegła bardzo szybko. Okręt mógł zostać rozerwany lub przełamany przez przeciążenia kadłuba, zanim radiooperator zdążył przekazać meldunek. Nie ma jednak dowodu pozwalającego odtworzyć dokładną sekundę zatonięcia. Brak wraku ogranicza pewność rekonstrukcji, ale późniejsze zaginięcia dwóch bliźniaczych jednostek wskazują na wspólny problem techniczny.

Co wyróżniało węglowce typu Proteus?

Typ Proteus obejmował cztery jednostki stworzone dla US Navy jako pływające magazyny paliwa. Należały do niego USS Cyclops, USS Proteus, USS Nereus i USS Jupiter. Każdy z tych statków miał przewozić tysiące ton węgla oraz samodzielnie przeładowywać ładunek na morzu.

Na pokładzie znajdowała się rozbudowana sieć stalowych dźwigarów, bomów i wyciągarek. Pozwalała obsługiwać ładownie bez portowych urządzeń przeładunkowych, ale zwiększała masę umieszczoną wysoko nad kadłubem. Projekt łączył więc dużą zdolność transportową z wymagającą konstrukcją podłużną.

Problem stawał się szczególnie poważny po zastąpieniu węgla rudą. Na katastrofy wpływało kilka powiązanych czynników:

• Wysoka wysokość metacentryczna – bardzo ciężki ładunek umieszczony nisko sprawiał, że statek gwałtownie wracał do pionu po przechyle.
• Zmęczenie materiału – wieloletni transport wilgotnego węgla mógł przyspieszać korozję i osłabiać stalowe elementy dna.
• Obciążenie punktowe rudą – gęsty materiał zajmował mniej miejsca niż węgiel i skupiał dużą masę w wybranych częściach ładowni.
• Przeciążenia podłużne – fale wyginały kadłub, a sztywna reakcja statku zwiększała naprężenia w stępce i dźwigarach.

Wysoka wysokość metacentryczna nie oznaczała sama w sobie utraty stateczności. Statek z takim rozkładem masy nie przechylał się łatwo, lecz po każdym przechyleniu wykonywał gwałtowny ruch powrotny. W połączeniu ze sztormem mogło to tworzyć obciążenia, których stara konstrukcja nie była już w stanie bezpiecznie przenosić.

Co mogło stać się z USS Cyclops?

USS Cyclops opuścił Rio de Janeiro 16 lutego 1918 roku z około 10 800 ton rudy manganu w ładowniach. Ruda miała wysoką gęstość, więc jej masa nie rozkładała się tak jak masa węgla, do którego przewozu zaprojektowano jednostkę. Ciężar spoczywał przede wszystkim nisko, na dnie ładowni, a jego rozłożenie mogło być nierównomierne wzdłuż kadłuba.

Statek miał już problem z napędem. Przed wyjściem z portu zgłoszono pęknięcie cylindra w prawej maszynie parowej. USS Cyclops popłynął więc do Stanów Zjednoczonych z ograniczoną sprawnością, korzystając z jednej maszyny i jednej śruby. Oznaczało to mniejszą prędkość oraz ograniczoną możliwość ustawiania się względem fal.

Po postoju w Salvadorze jednostka dotarła 3 marca do Barbadosu. Portowe obserwacje wskazywały na większe niż oczekiwane zanurzenie, choć późniejsze ustalenia nie potwierdziły przeładowania w Rio de Janeiro. 4 marca statek ruszył w stronę Baltimore. Nigdy tam nie dopłynął.

Najbardziej prawdopodobny scenariusz zakłada, że w rejonie Przylądka Hatteras doszło do gwałtownego pogorszenia pogody. Kadłub obciążony ciężką rudą mógł zostać wystawiony na naprzemienne siły wyginające. Gdy dziób znajdował się na grzbiecie jednej fali, a rufa na innej, konstrukcja była ściskana i rozciągana wzdłuż osi statku. Jeśli wcześniejsza korozja i zmęczenie materiału osłabiły dźwigary, mogło dojść do pęknięcia stępki albo przełamania kadłuba.

Takie zdarzenie tłumaczyłoby brak wezwania pomocy. Nie oznacza jednak, że jest to ustalony ponad wszelką wątpliwość fakt. Wraku nie znaleziono, dlatego dokładny mechanizm pozostaje hipotezą inżynieryjną wspartą warunkami rejsu, charakterystyką ładunku i historią pozostałych jednostek.

Bliźniacze tragedie SS Proteus i SS Nereus

Los USS Cyclops można byłoby uznać za pojedynczą katastrofę, gdyby nie późniejsze zaginięcia dwóch siostrzanych statków. Po wycofaniu z US Navy USS Proteus i USS Nereus sprzedano kanadyjskiej firmie Saguenay Terminals. W służbie cywilnej zachowały wojskowe nazwy, ale występowały już jako SS Proteus i SS Nereus.

Obie jednostki przewoziły boksyt, czyli ciężką rudę wykorzystywaną do produkcji aluminium. Ponownie pojawił się więc ten sam problem: duża masa zajmowała stosunkowo małą objętość i koncentrowała się w dolnych partiach ładowni. Tabela pokazuje wspólny wzorzec trzech zaginięć:

Nazwa statku	Rok zaginięcia	Ładunek	Wniosek techniczny
USS Cyclops	1918	Ruda manganu, około 10 800 ton	Możliwe przełamanie kadłuba pod wpływem sztormu, obciążenia ładunkiem i ograniczonej manewrowości
SS Proteus	1941	Boksyt	Powtórzenie ryzyka związanego z gęstą rudą i osłabioną konstrukcją
SS Nereus	1941	Boksyt	Analogiczny scenariusz zaginięcia siostrzanej jednostki bez sygnału SOS

Przewiń tabelę w bok →

SS Proteus zaginął w listopadzie 1941 roku, a SS Nereus w grudniu tego samego roku. Obie jednostki płynęły z rejonu Karaibów na północ, obie przewoziły ciężką rudę i w obu przypadkach nie odnaleziono wraku ani szczątków. Powtarzalność zdarzeń jest silniejszym argumentem niż pojedyncza poszlaka dotycząca USS Cyclops.

Początkowo podejrzewano ataki niemieckich okrętów podwodnych. Powojenna analiza dzienników Kriegsmarine nie potwierdziła jednak obecności u-bootów odpowiedzialnych za te zatonięcia w odpowiednich miejscach i terminach. Nie można wykluczyć każdej możliwej przyczyny bez wraków, ale wspólny ładunek i identyczny typ konstrukcji tworzą spójne wyjaśnienie techniczne.

Jedyną jednostką serii, która nie zaginęła jako węglowiec, był USS Jupiter. W latach 1920–1922 przebudowano go na pierwszy amerykański lotniskowiec USS Langley. Zmiana przeznaczenia oznaczała także zmianę rozkładu mas i charakterystyki obciążeń kadłuba. Langley zatonął dopiero w 1942 roku w wyniku japońskiego ataku lotniczego, a nie z powodu problemu, który dotknął trzy węglowce.

Fakty kontra mit Trójkąta Bermudzkiego

Brak wraku, cisza radiowa i duża liczba ofiar sprzyjały powstawaniu legend. W późniejszych publikacjach zaginięcie USS Cyclops łączono z Trójkątem Bermudzkim, choć geografia jego ostatniego rejsu nie uzasadnia traktowania tego obszaru jako przyczyny katastrofy. SS Proteus i SS Nereus także nie dostarczają dowodu na istnienie zjawisk paranormalnych.

Statek może zniknąć bez widocznego śladu, gdy tonie gwałtownie na głębokiej wodzie. Rozpad kadłuba, działanie prądów, korozja i ogromny obszar poszukiwań utrudniają odnalezienie zarówno wraku, jak i mniejszych elementów wyposażenia. Brak szczątków nie oznacza więc braku fizycznej przyczyny.

Powtarzające się zaginięcia trzech jednostek tego samego typu wskazują przede wszystkim na granice projektu, zmęczenie konstrukcji i niebezpieczny rozkład ciężkiego ładunku. Tajemniczość wynika z braku wraku, nie z dowodów na działanie sił nadprzyrodzonych.

Najrozsądniejszy wniosek jest zatem techniczny. USS Cyclops, SS Proteus i SS Nereus prawdopodobnie padły ofiarą kombinacji osłabionego kadłuba, gwałtownych obciążeń falowych i rud, których właściwości różniły się od właściwości węgla przewidzianego dla tego typu statków. W tym sensie ich zaginięcia bez śladu były tajemnicze tylko do czasu, gdy wspólny wzorzec pozwolił odczytać ograniczenia konstrukcji.